Kredyt powiązany z kursem franka szwajcarskiego wiąże się z ryzykiem, którego skutki mogą być odczuwalne przez kredytobiorcę przez wiele lat. Wzrost kursu CHF może wpływać nie tylko na wysokość raty, ale również na saldo zadłużenia wyrażone w złotych. Dlatego przy ocenie umowy frankowej warto sprawdzić nie tylko wysokość poniesionych kosztów, lecz przede wszystkim sposób uregulowania ryzyka kursowego oraz zasady przeliczania kredytu.
Co oznacza kredyt powiązany z kursem franka?
Kredyt powiązany z kursem franka to określenie stosowane wobec różnych konstrukcji umów, w których wysokość zobowiązania lub sposób jego spłaty został związany z kursem franka szwajcarskiego.
W praktyce szczególne znaczenie mają kredyty indeksowane oraz denominowane do CHF. W kredycie indeksowanym kwota kredytu jest co do zasady określona w złotych, ale następnie przeliczana na CHF, a wysokość zobowiązania i rat jest związana z kursem tej waluty. W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej, natomiast wypłata może następować w złotych, zgodnie z zasadami określonymi w umowie.
Dlatego samo określenie „kredyt frankowy” nie wystarcza do oceny sytuacji. Konieczne jest przeanalizowanie konkretnej umowy, regulaminu oraz załączników.
Czy ryzyko kursowe może być uznane za nieuczciwe postanowienie umowne?
Tak, ale wymaga to analizy konkretnej umowy. Problemem może być nie samo istnienie ryzyka kursowego, lecz sposób, w jaki zostało ono ukształtowane i przedstawione konsumentowi.
W orzecznictwie unijnym warunki dotyczące ryzyka walutowego mogą należeć do postanowień określających główny przedmiot umowy. Oznacza to, że szczególne znaczenie ma ich przejrzystość i możliwość zrozumienia przez konsumenta ekonomicznych konsekwencji ich zastosowania.
Jednocześnie trzeba odróżnić ryzyko zmiany kursu waluty od ryzyka związanego z jednostronnym ustalaniem kursu przez bank. Są to dwa odrębne zagadnienia, które w analizie umowy powinny być oceniane osobno.
Co może się stać z umową, jeśli klauzule dotyczące CHF są niedozwolone?
Skutki zależą od treści konkretnej umowy oraz od tego, czy po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień może ona nadal funkcjonować.
W sprawie Dziubak, C-260/18, Trybunał Sprawiedliwości UE wskazał, że nieuczciwych warunków dotyczących różnic kursowych nie można automatycznie zastępować ogólnymi przepisami polskiego prawa cywilnego. Jeżeli usunięcie takich postanowień prowadziłoby do zmiany charakteru i głównego przedmiotu umowy, prawo Unii nie wyklucza unieważnienia umowy – przy spełnieniu wymaganych warunków.
Nie oznacza to jednak, że każda umowa frankowa jest nieważna. Orzecznictwo pokazuje również przypadki, w których po wyeliminowaniu określonych postanowień umowa mogła nadal obowiązywać. Przykładem jest wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 2024 r., II CSKP 1939/22, dotyczący umowy indeksowanej do CHF, w której po wyeliminowaniu określonych postanowień dotyczących marży banku możliwe było dalsze ustalenie świadczeń w oparciu o kurs średni NBP.
Jak wygląda praktyczny przykład ryzyka kursowego?
Załóżmy, że kredytobiorca zawarł umowę kredytu indeksowanego do CHF. W momencie zawarcia umowy kurs franka wynosił przykładowo 2,50 zł.
Kredytobiorca otrzymał 300 000 zł, a po przeliczeniu kwota zobowiązania została powiązana z określoną liczbą franków. Jeżeli w późniejszym okresie kurs CHF wzrósł do 4,00 zł, wartość zadłużenia w przeliczeniu na złote mogła istotnie wzrosnąć, mimo że kredytobiorca regularnie spłacał raty.
Właśnie taki mechanizm pokazuje, dlaczego analiza kredytu frankowego nie powinna ograniczać się do odpowiedzi na pytanie: „Czy rata jest dzisiaj wyższa niż na początku?”. Należy również sprawdzić, jak zmieniał się kapitał pozostały do spłaty oraz w jaki sposób umowa określała zasady przeliczeń.
Komentarz eksperta – na co zwrócić szczególną uwagę?
W sprawach kredytów powiązanych z CHF nie należy ograniczać analizy do wysokości kursu franka. Kluczowe jest ustalenie, w jaki sposób ryzyko kursowe zostało wpisane w konstrukcję umowy oraz czy konsument przed jej zawarciem mógł rzeczywiście zrozumieć konsekwencje ekonomiczne przyjętego mechanizmu. Osobnego zbadania wymagają również klauzule określające sposób ustalania kursów przez bank. Dopiero kompleksowa analiza pozwala ocenić, jakie skutki prawne mogą wynikać z wad poszczególnych postanowień.
Najczęstsze pytania:
Czy samo ryzyko kursowe jest podstawą do unieważnienia kredytu?
Nie. Sam fakt, że kredyt był powiązany z kursem CHF, nie przesądza o nieważności umowy. Konieczna jest analiza jej konkretnych postanowień, sposobu ukształtowania ryzyka oraz informacji przekazanych konsumentowi.
Czy podpisane oświadczenie o ryzyku walutowym przekreśla możliwość pozwania banku?
Nie musi. Znaczenie ma nie tylko samo podpisanie oświadczenia, ale również jego treść oraz to, czy informacje przekazane konsumentowi rzeczywiście pozwalały mu ocenić ekonomiczne konsekwencje ryzyka.
Czy każda umowa frankowa zawierająca tabelę kursową banku jest nieważna?
Nie. Obecność tabeli kursowej sama w sobie nie przesądza o wyniku sprawy. Należy sprawdzić, jak umowa określała zasady ustalania kursów oraz jakie skutki prawne ma ewentualne wyeliminowanie danego postanowienia.